http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/233 2026-05-22T20:21:54Z 2026-05-22T20:21:54Z Baanee Jabaa, Daggituu http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8458 2026-05-20T08:37:54Z 2025-01-01T00:00:00Z

Hojiirra Oolmaa Mala Baruufi Barsiisuu Barattoota Giddu Galeessa Godhate: Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Doobbaa Barnoota Afaan Oromoo Kutaa 11ffaa Baanee Jabaa, Daggituu Xiyyeeffannoon Qorannoo kanaa hojiilee baruu –barsiisuu keessatti hojiirra oolmaa mala baruu –barsiisuu barattoota giddu galeessudha. Kanumarraa ka’uun haalli hojiirra oolmaa mala kanaa, mana barumsa sadarkaa 2ffaa Doobbaa Daree Barnoota Afaan Oromoo keessatti maal akka fakkaatu xiinxalameera .Kunis malli kun hojiirra oolaa jiraachuu isaa,haala kamiin akka hojiirra oolaa jiu,hangam hojiirra oolaa akka jiru, daqaaleen jiran maal fa’ii fi furmaanni maali kanneen jedhamanidha Kanumaan wal qabatee qorattuun gosa qoranoo malleen walkeessoo fayyadamuun haalli hojiirra oolmaa mala baruu-barsiisuu barattoota giddi galeessa godhate mana barumsichaa Daree Barnoota Afaan Oromoo Kutaa 11ffaa Keessatti gadaanaa ta’uun isaa hubatameera.Malli qaaccessa ragaa dhimma itti bahame mala makaati. Akkasumas madda ragaa tokkoffaa fi madda ragaa lammaffaa fayyadamuun,kaayyoo qorannichaa galmaan ga’uuf malleen funaansa ragaalee afgaaffii, bargaaffii fi hubdaawwannaan hojiirra oolaniiru.Ragaaleenis karaa suuraa, viidiyoo fi barreeffamaatin walitti kan qabamanii fi akkaataa walitti dhufeenya isaaniitiin xiin xalamaniiru. Akka argannoo qorannoo kanaatti malli kun faayidaa hedduu kan qabuu fi hojiirra oolmaan isaa rakkoo akka qabu hubatamera. Akkasumas malli kun barattoota gahoomsuu, ofitti amanamoo taasisuu, of danda’oo fi rakkoo adda baasuu fi rakkoo furuu akka danda’aniif kan fayyadu ta’uun isaa bira gahameera. Cuunfaa fi yaboon qorannoo kanaan adda baafameera .Haata’u malee hojiirra oolmaa mala kanaatiif danqaaleen jiran hanqina kitaabaa, teessoo,hamilee dhabuu barataa, gahumsa barsiisaa, hanqina silabaasii fi qajeelcha barsiisaa ta’uun adda baafameera. Furmaanni isaa, gahumsa barsiisaarratti hojjechuu,hanqina kitaabaa, silabaasii,fi istaandardii mana barumsaa fooyyessuun murteessaa ta’uun isaa adda baheera. Gama biraatiin dhimmamtoonni barnootaa hundi barsiisaan, hoggansi,waajjiraaleen ,barataa fi maatiin gahee isaanii bahuu qabu. 49

2025-01-01T00:00:00Z Xaayituu Xaafaa Bariisoo Pro. Muhaammad Abdoo Pro. Taaddalaa Dheereessaatiif http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8365 2025-05-07T05:57:57Z 2024-06-01T00:00:00Z

XIINXALA AFOOLA ASOOSAMOOTA KUDHAAMA JAALALAA FI IMAANAA IMALTUU KEESSATTI ARGAMAN Xaayituu Xaafaa Bariisoo; Pro. Muhaammad Abdoo; Pro. Taaddalaa Dheereessaatiif Qorannoon kun Afoola Asoosamoota Kudhaama Jaalalaa fi Imaanaa Imaltuu keessatti argaman xiinxaluu irratti kan xiyyeeffateedha. Kaayyoon gooroo qorannoo kanaa afoolota asoosamoota kanneen keessatti argaman xiinxaluun ibsuudha. Kaayyoon gooree qorannichaa fayyadamni afoolotaa maal akka fakkaatuu, gosoota fi qabiyyeen afoolota asoosamoota kanneen keessatti argaman ibsuu, faayidaa afoolonni asoosamoota kanneen keessatti qaban eeruu fi walfakkeenyi asoosamoonni kunniin fayyadama afoolotaa irratti qaban adda baasuu jedhu qabachuun kan gaggeeffameedha. Qorannoon kun qorannoo bu’uuraa yoo ta’u, mala qorannoo akkamtaa fayyadamuun ibsi kan irratti kennameedha.Maddi ragaa qorannoo kanaa madda ragaa tokkoffaa yoo ta’u, mala iddatteessuu miti carraa keessaa akkayyootti dhimma bahameera. Ragaaleen mala sakatta’insa harhammeetiin funaanaman afoolota gosoota isaaniitiin adda baasuun qabiyyee fi faayidaa afoolonni asoosamoota kanneen keessatti qabanii fi walfakkeenyi isaan itti fayyadama afoolotaa irratti qaban adda baasuun mala akkamtaatiin ibsi itti kennamaa bal’inaan xiinxalamaniiru. Asoosamoota kanneen keessatti gosoonni afoolaa argaman mammaaksotaa fi jechamoota yoo ta’an, qabiyyee fi faayidaan afoolota kanneenii asoosamoota kanneen keessatti gorsuu fi sirreessuu, waldhabii jiru agarsiisuu, dhiibbaa namarra gahe agarsiisuu, miira dubbistootaa si’eessuu, miidhagina asoosamootaa fi kan kana fakkaatan yoo ta’u, afoolonni asoosamoota kanneen keessatti argaman mammaaksotaa fi jechamoota qofa akka ta’an kan jedhuu fi kanneen biroo argannoo qorannoo kanaan kaa’amanii jiru. Barreessitoonni asoosama yammuu barreessan afoolota bal’inaan fayyadamanii barreessuun afoolonni hawaasaa akka hin dagatamnee fi akka hin banne taasisa kan jedhu yaada furmaataatiinn kaa’amanii jiru 81p.

2024-06-01T00:00:00Z Safiyyaa Abdulqaadir Yuusufee (Gar. Piroff) Mohaammad Abdoo (Gar. Piroff) Fiqaaduu Baldaa http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8359 2025-04-07T07:47:47Z 2024-01-01T00:00:00Z

QAACCESSA AFWALALOO SHOOBDOO GALUMSA AADAA HOJII OROMOO ITUU AANAA GAMMACHIIS KEESSATTI Safiyyaa Abdulqaadir Yuusufee; (Gar. Piroff) Mohaammad Abdoo; (Gar. Piroff) Fiqaaduu Baldaa Qorannoon kunAfwalaloo Shoobdoo Galumsa Aadaa hojii Oromoo Ituu Aanaa Gammachiis irratti kanxiyyeeffate.Kaayyoon gooroon qorannoo kanaa Afwalaloo shoobdoo galumsa aadaa hojii (dalagaa) Oromoo Ituu Aanaa Gammachiis keessatti xiinxaluudha.Saxaxni qorannoo kanaa qorannoo ibsaa yoo ta’u xiinmalli qorannoo ammoo akkamtaadha.Iddattoon miti-carraa akkayyoon dhimma itti bahame yoo ta’u, ragaaleen qorannichaa madda ragaalee tokkoffaa irraa funaanaman. Meeshaaleen funaansa ragaalee kanneen akka: afgaaffii, daawwannaafimariin garee xiyyeeffannoo qorannoo kana keessatti dhimma bahamaniiru. Ragaaleen qorannoo kanaa irra caalatti afgaaffii fayyadamuun hawaasa barreessuufi dubbisuu hindandeenye irraa funaaname. Ragaaleen daawwannaa iddoo dalagaan shoobdoo itti raawwatame kan argame yoo ta’u, mariin garee xiyyeeffannooimmoo ogeeyyiiWaajjiraa Aadaafi Turiizimii koominikeeshinii Aanaa Gammachiisifimanguddootairraa kan argameedha.Ragaaleen funaanamanis qabiyyeewwan ijoofi ergaaleeafwalaloo shoobdoo akkasumas, dalagaalee shoobdooti.Qabiyyeewwan shoobdoo aabbaafi haadha guuzaa faarsuu, wal onnachiisuu, hojiirratti walqeequu, seenaa ibsuu, haasummaa ibsuuf, waa’ee qeerroo fa’aa yoo ta’an, ergaaleen shoobdoo ammoo, amantii, siyaasaa, gootummaafi diinagdee fa’i.Raawwiin shoobdoo seeraafi tartiiba mataa isaa qaba.Argannoon qorannoo kanaas, ammayyummaa malee beekkumsa aadaa afwalaloon walqabatuuf xiyyeeffannoon kennamu xiqqaa ta’uudha.Kana malees, barreeffamaan kanhinjirre ta’uufiitti fayyadamni shoobdoo akka durii irraa kan xiqqaate ta’uudha. Dhumarratti, qorannoon kun shoobdoon dhaloota ammaatiin xiyyeeffannaa argatee itti fayyadamni isaa akka itti fufuuf qaamonni dhimmi ilaallatu irratti hirmaachuun dhaloota barsiisuufi barreeffamaan ol kaa’uun gaarii akka ta’eefi qorannoo bal’aa gaggeessuun barbaachisaa ta’uusaa, akka yabootti lafa kaa’eera. 64p.

2024-01-01T00:00:00Z Azeeb Kibrat Dabalee (garg. Prof) Mohammad Abdoo Dr. Jeeyilaan Amaan http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8353 2025-04-03T06:09:44Z 2024-06-01T00:00:00Z

QAACCESSA MAMMAAKSOTA FIRUMMAA IBSANII: GODINA HARARGEE LIXAA AANAA ODAA BULTUM Azeeb Kibrat Dabalee; (garg. Prof) Mohammad Abdoo; Dr. Jeeyilaan Amaan Qorannoon kun mata duree ‘Qaaccessa Mammaaksota Firummaa Ibsan’ jedhurratti kan gaggeeffamedha. Kaayyoon qorannoo kanaa mammaaksota firummaa ibsan funaanuun ergaafi haala walfakkeenya qabaniin qoqqoodamanii qaacceffamaniiru. Gosti qorannoo kanaa qorannoo addeessaa yommuu ta`u, xiinmala qorannoo akkamtaatti dhimma bahameera. Malli iddatteessuu miti-carraa yommuu tahu, miti carraa keessaa darbaa dabarsaatti dhimma bahameera. Akkasumas, ragaaleen qorannichaa madda ragaalee tokkoffaafi lammaffaa irraa funaannameera. Meeshaaleen funaansa ragaalee qorannoo kanaaf hojirra oolan afgaaffii, sakatta’a harshammeetiifi mariin garee xiyyeeffannaati. Mammaaksonni firummaa ibsan maal maal fa`a akka ta`aniifi ergaa mammaaksonni kun of keessatti hammatan adda baafamee qaaccessa ergaatiin qindeeffaeera. Qorannoo kana keessatti mammaaksonni firummaa ibsan ergaalee garaagaraa dabarsuuf kan gargaaran ta`unsaa hubatameera. Ergaalee kanneen keessaa muraasni: aantummaa, araara, birmannaa, jaalala firaa, firaan boonuu fira abdachuu, hariiroofi k.k.f.fa`a akka tahan hubatameera. Kana malees mammaaksonni kun waliin jireenya hawaasaa keessatti faayidaa garaagaraa akka qaban nibeekama. Eegaa argannoo qorannoo kanarraa mammaaksonni firummaa ibsan kunneen jiruuf jireenya hawaasummaa keessatti faayidaafi ergaa hedduu dabarsuuf akka oolan adda baheera. Kanaaf qaamooleen dhimmi ilaallatu hundi mammaaksota jiruuf jireenya hawaasaa keessatti bu`aa oolaa qaban kanneen karaa adda addaatiin dhaloota barsiisuuf gahee isaa bahachuu qaba. Kana malees, hawaasnifi dhaloonni haaraan kun mammaaksota kanneen sirritti itti fayyadamanii hariiroo hawaasummaafi jaalala waliif qaban cimsachuun ittiin wal barsiisuun irraa eeggama. 75p.

2024-06-01T00:00:00Z